Kwestia wynagrodzenia i warunków płatności w umowie o roboty budowlane są zagadnieniami, które nie doczekały się ustawowej regulacji. Z treści art. 647-658 kodeksu cywilnego, które regulują ten rodzaj umowy, nie da się wywieść w jaki sposób inwestor i wykonawca mają dokonać rozliczeń. Zakładając racjonalność ustawodawcy, uznać należy, że zagadnienia te pozostawione zostały stronom swobodzie kontraktowania. Brak stosownych norm należy uznać należy przy tym nie za lukę prawną, a za celowy zabieg, obligujący strony do profesjonalnego działania – określenia warunków płatności w umowie w sposób zindywidualizowany.
W praktyce funkcjonują trzy systemy określenia wynagrodzenia wykonawcy:
– wynagrodzenie ryczałtowe,
– wynagrodzenie kosztorysowe,
– oraz system mieszany, będący połączeniem systemu ryczałtowego i kosztorysowego.
Wynagrodzenie ryczałtowe
Ryczałt jest sposobem ustalenia wynagrodzenia, gdzie kwota należna wykonawcy jest ustalona z góry, na podstawie przewidywanych kosztów wykonania przedsięwzięcia. Wynagrodzenie to ma zapewnić wykonawcy opłacalność podjęcia się wykonania planowanego zamierzenia i ma ono co do zasady charakter stały. Określone w te sposób wynagrodzenie ma to znaczenie, że wykonawca nie może żądać podwyższenia wynagrodzenia, nawet gdy na etapie zawierania umowy nie można było przewidzieć rozmiaru lub kosztu prac[1].
Wyjątki
Powyższa zasada doznaje ograniczeń, jeżeli wskutek zmiany stosunków, której nie można było przewidzieć, wykonanie robót groziłoby wykonawcy rażącą stratą. W takich sytuacjach sąd może podwyższyć ryczałt lub rozwiązać umowę. Zasada ustalenia ryczałtowego wynagrodzenia może doznać ograniczeń również w sytuacji odstąpienia od umowy[2]. Za nieobjęte wynagrodzeniem ryczałtowym należy uznać także prace dodatkowe – znajdujące się poza zakresem umowy[3].
Przykłady klauzul umownych:
1.Inwestor zapłaci Wykonawcy za wykonanie Przedmiotu Umowy wynagrodzenie ryczałtowe w wysokości: ……………………………. netto (słownie złotych: …………………………..) powiększone o podatek od towarów i usług (VAT) w wysokości zgodnej z przepisami obowiązującymi w dniu wystawienia faktury.
2.Strony zgodnie postanawiają, że wynagrodzenie będzie miało formę ryczałtu, w kwocie netto: ……………………… (słownie: złotych: …………………….), powiększonej o należny podatek VAT zgodnie z przepisami obowiązującymi w dniu wystawiania faktury. Kwota opisana powyżej obejmuje całość prac wykonanych w ramach niniejszej umowy.
Wynagrodzenie kosztorysowe
Wynagrodzenie kosztorysowe wyraża się w zestawieniu planowanych prac na podstawie przyjętych przez strony jednostek, np. metr bieżący, metr kwadratowy i kosztów wykonania tych prac. W przeciwieństwie do ryczałtu, ustalone uprzednio w umowie wynagrodzenie kosztorysowe może zostać zmienione. Przepis artykuły 629 kc stanowi, że jeżeli strony określiły wynagrodzenie na podstawie zestawienia planowanych prac i przewidywanych kosztów, a w toku wykonywania dzieła zarządzenie właściwego organu państwowego zmieniło wysokość cen lub stawek obowiązujących dotychczas w obliczeniach kosztorysowych, każda ze stron może żądać odpowiedniej zmiany umówionego wynagrodzenia. Nie dotyczy to jednak należności uiszczonej za materiały lub robociznę przed zmianą cen lub stawek. Tytułem komentarza należy wskazać, że o tyle o ile komentowany przepis mógł mieć znaczenie w poprzednim ustroju, obecnie jego zastosowanie będzie marginalne i może ograniczać się do podatków i innych należności publicznoprawnych.
Prace dodatkowe
W sytuacji gdy w toku wykonywania robót zaszła konieczność przeprowadzenia prac, które nie były przewidziane w zestawieniu prac planowanych będących podstawą obliczenia wynagrodzenia, a zestawienie sporządził inwestor, wykonawca może żądać podwyższania wynagrodzenia.
Natomiast w przypadku gdy zestawienie planowanych prac porządził wykonawca, może on żądać podwyższenia wynagrodzenia tylko wtedy, gdy mimo zachowania należytej staranności nie mógł przewidzieć konieczności prac dodatkowych. Jak wskazał Sąd Apelacyjny w Białymstoku wskazana zasada ma przeciwdziałać praktyce przedstawiania przez wykonawców zaniżonych kosztorysów (ofertowych), w celu zwiększania wynagrodzenia w trakcie wykonywania robót.[4]
Rzeczą wymagającą podkreślenia jest, że podwyższenie wynagrodzenia kosztorysowego za nieprzewidziane wcześniej prace może nastąpić tylko i wyłącznie, gdy inwestor wyraził zgodę na wykonanie robót dodatkowych.
Przykład klauzuli umownej:
Strony ustalają, że wysokość wynagrodzenia kosztorysowego wykonawcy będzie wynosiła …………… netto (słownie złotych: …………………..) powiększone o podatek od towarów i usług (VAT) w wysokości zgodnej z przepisami obowiązującymi w dniu wystawienia faktury. Wynagrodzenie, o którym mowa powyżej wynika z kosztorysu ofertowego sporządzonego przez wykonawcę, który stanowi załącznik nr 1 do niniejszej umowy.
Wynagrodzenie mieszane
W umowie o roboty budowlane stosuje się również oba wyżej wskazane systemy łącznie. Ryczałt przewiduje się, jeżeli chodzi o wynagrodzenie wykonawcy objęte projektem. Kosztorysowy sposób rozliczeń strony umowy przewidują natomiast w stosunku do ewentualnych robót dodatkowych.
Stosowane są również rozwiązania, w których określając wynagrodzenie wykonawcy, strony korzystają z zestawienia planowanych prac i przewidywanych kosztów, przy czym jednocześnie określają, że należne wynagrodzenie nie może przekroczyć przyjętego przez nie limitu (ryczałtu).
Przykład klauzuli umownej:
- Strony zgodnie postanawiają, że wynagrodzenie wykonawcy za wykonanie przedmiotu umowy będzie miało formę ryczałtu, w kwocie netto: ……………………… (słownie: złotych: …………………….), powiększonej o należny podatek VAT zgodnie z przepisami obowiązującymi w dniu wystawiania faktury. Kwota opisana powyżej obejmuje całość prac wykonanych w ramach niniejszej umowy. W przypadku konieczności wykonania robót dodatkowych wynagrodzenie za te prace ustalone zostanie na podstawie kosztorysu sporządzonego przez wykonawcę, po jego uprzedniej akceptacji przez inwestora.
- Inwestor zapłaci wykonawcy wynagrodzenie kosztorysowe w kwocie …………… netto (słownie złotych: …………………..) powiększonej o podatek od towarów i usług (VAT) w wysokości zgodnej z przepisami obowiązującymi w dniu wystawienia faktury. Wynagrodzenie, o którym mowa powyżej wynika z kosztorysu sporządzonego przez wykonawcę, który stanowi załącznik nr 1 do niniejszej umowy. Strony zastrzegają dodatkowo, że należne wykonawcy wynagrodzenie za wykonanie przedmiotu umowy nie przekroczyć kwoty …………… netto (słownie złotych: …………………..) powiększonej o podatek od towarów i usług (VAT) w wysokości zgodnej z przepisami obowiązującymi w dniu wystawienia faktury.
Prawidłowe ustalenie wynagrodzenia w umowie o roboty budowlane jest niezwykle istotną kwestią. Ze względu na wysokie wartości kontraktów i ich skomplikowany charakter, brak indywidualizacji warunków płatności w relacji do konkretnych robót, może prowadzić do powstania sporów i być przyczyną niewykonania kontraktów. Jako Kancelaria jesteśmy świadomi ryzyka jakie wiąże z bagatelizowaniem powyższych kwestii i świadczymy w związku z tym profesjonalną pomoc prawną w celu ukształtowania warunków umów o roboty budowlane w interesie naszych klientów.
Zapraszamy do kontaktu.
[1] Istotą wynagrodzenia ryczałtowego jest jego niezmienność, nawet jeżeli zakres robót do wykonania nie był do końca przewidywalny. Zmiana wysokości wynagrodzenia ryczałtowego, poza przypadkiem szczególnym nadzwyczajnej zmiany stosunków i grożącej wykonawcy rażącej straty, jest niemożliwa. Strony decydując się na wynagrodzenie ryczałtowe co do zasady muszą liczyć się z jego bezwzględnym i sztywnym charakterem, gdyż charakter okoliczności z uwagi ma które nie przewidziano rozmiaru i kosztów prac nie ma większego znaczenia. W warunkach wynagrodzenia ryczałtowego ryzyko nieuwzględnienia wszystkich prac wymaganych dla realizacji całości przedmiotu zamówienia zgodnie z opisem dokonanym przez zamawiającego w formie dokumentacji projektowej spoczywa na wykonawcy – wyrok Sądu Apelacyjnego w Lublinie – I Wydział Cywilny z dnia 12 marca 2019 r. I AGa 139/18; Prawnymi konsekwencjami ukształtowania wynagrodzenia ryczałtowego bez takiej klauzuli jest zarówno niedopuszczalność podwyższenia go, jak też obniżenia – wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku – V Wydział Cywilny z dnia 6 grudnia 2018 r. V AGa 157/18
[2] Podzielność świadczenia wykonawcy wynikającego z umowy o roboty budowlane nie budzi wątpliwości . A zatem, odstąpienie przez zamawiającego od umowy skutkuje obowiązkiem zapłaty należnej wykonawcy, a ustalonej w sposób wskazany w umowie, części wynagrodzenia odpowiadającej części wykonanych prac. W przypadku ustalenia wynagrodzenia w sposób ryczałtowy, część ta powinna być określona w proporcji obejmującej stosunek wartości robót wykonanych zgodnie z umową do wartości całości wynagrodzenia ryczałtowego. Przyjąć należy, że skoro podstawą ustalenia ryczałtowego wynagrodzenia był kosztorys, to wartość prac niewykonanych również winna być określona w oparciu o ten kosztorys, albo materiały pozwalające na odtworzenie tego elementu wzajemnych relacji stron jak podstawy ustalenia wysokości ryczałtu – wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie – I Wydział Cywilny z dnia 17 października 2018 r. I AGa 2/18
[3] Zgodnie z wykładnią przepisu art. 632 KC, przyjęcie w umowie zasady rozliczenia ryczałtowego nie oznacza konieczności wykonania prac, które w ogóle nie były objęte zakresem umowy – wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie – I Wydział Cywilny z dnia 19 czerwca 2019 r. I AGa 458/18
[4] Wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z 19.12.2014 r. I ACa 557/14